ponedeljak , 16 decembra 2019

MILAN NEDIĆ- DOLAZAK IZ SENKE?

 

U tekstu ćemo pokušati da analiziramo okolnosti pod kojima je general Milan Nedić postao predsednik vlade okupirane Srbije. Da li je Nedić bio izbor nemačke okupacione vlasti ili se sam nametnuo, spreman da pomogne ugroženom srpskom narodu?

 

O njegovoj biografiji pre rata ćemo malo pisati. Upisao je studije Vojne akademije u Beogradu i mlad je stupio na vojnu dužnost. Već 1910. je postao major. Učestvovao je u oba Balkanska rata i Velikom ratu iz kog je izašao u činu pukovnika. Komandovao je jednom pešadijskom brigadom tokom prodora Solunskog fronta. Nakon ratova, postaje načelnik štaba III i IV armijske oblasti, kao i komandant Dravske divizijske oblasti. Tada je već bio u kontaktu sa svojim rođakom, predsednikom pokreta ZBOR, Dimitrijom Ljotićem, čija partija je imala pronacističke i profašističke stavove.

 

Da li je Nedić bio u kontaktu sa obaveštajnom službom Trećeg rajha pre rata?

 

Njegove eventualne veze sa nemačkom obaštajnom službom pre rata mogli bismo tražiti u poznanstvu sa agentima SD-a, Dueriglom i Štajgerom, nekadašnjim konzulom i vice-konzulom Austrije, koji su nakon Anšlusa postali državljani Trećeg rajha. Pre rata su vršili funkcije direktora rudarskih preduzeća u Jugoslaviji, a kasnije su bili u vezi sa Nojhauzenom, koji je tokom okupacije Srbije bio zadužen za eksploataciju. [1] Međutim, za ovu tvrdnju su dokazi veoma tanki. Kasnije je slične tvrdnje o Nedićevim poznanstvima izneo i Dragi Jovanović, tokom saslušanja nakon rata, ali ćemo ih uzeti sa rezervom s obzirom da se radi o usmenoj izjavi i nemamo drugih izvora.

 

 

Da li je Nedić iskazivao simpatije prema Trećem rajhu pre rata?

 

Nedićeva opredeljenja po pitanju nekih smernica u spoljnoj politici možemo primetiti na sednici Krunskog saveta Jugoslavije, održanoj od 28. oktobra do 1. novembra 1940. Nedić je izneo stav da Jugoslavija mora da odabere stranu u trenutnoj situaciji, te da se treba staviti na stranu Trećeg rajha. Predlagao je i da Jugoslovenska vojska zauzme Solun i predupredi Italiju. Sa ovakvim stavom se nije složio knez Pavle, a dodatno ga je uvredilo što je smatrao da on jedini može voditi spoljnu politiku, pa je izdejstvovao smenu Nedića sa mesta ministra vojske i na to mesto postavio Petra Pešića. [2] Nedić je „etiketiran“ kao pronemački orijentisan, i ako se ranije smatralo da je frankofil. Dokazane su njegove veze sa Ljotićem, kome je Nedić obezbedio štampanje biltena u vojnoj štampariji. Nedić je stavljen pod prismotru, a Ljotić je uhapšen.

Milan Nedić je reaktiviran tokom Aprilskog rata, kada mu je poverena komanda nad Trećom grupom armija, koja je imala zadatak da brani područje današnje Makedonije od napada iz pravca Bugarske i Crnu Goru i Kosovo od napada iz Albanije. Hitler je želeo da što brže zauzme Skoplje i tako odseče Jugoslaviji eventualno spajanje sa Grcima i Britancima u Grčkoj. Za vrlo kratak period su jedinice Vermahta zauzezele Skoplje i naterale odrede pod Nedićevom komandom na povlačenje.

 

Kakav je bio odnos okupacionih vlati i vojske prema Nediću?

 

Nakon što je Aprilski rat okončan, Nedić se nije kao većina oficira našao u zarobljeništvu. Već 19. aprila se našao u krugu porodice u Beogradu. Tokom Aprilskog rata je njegov rođeni brat koji je takođe bio general, Milutin Nedić, zarobljen i odveden u zarobljeništvo. Nedić je vreme provodio u Beogradu, o čemu govori i nemačka dokumentacija. Primera radi, 4. juna 1941. OKH (Vrhovna komanda kopnene vojske) naređuje da Nedić ostane na slobodi i da ne sme biti uhapšen i sproveden u Nemačku, već da će ostati na slobodi pod prismotrom. [3] Pre ovoga, nemački vojnoupravni komandant je naredio da se svi bivši pripadnici Jugoslovenske vojske moraju javiti nemačkim komandama, jer se smatraju ratnim zarobljenicima. Odakle onda intervencija da se Nedić ostavi na slobodi? Možemo li pretpostaviti da su već tada bile u planu neke kombinacije se njim?

U eksploziji municije u Smederevu 5. juna, poginuli su Nedićev sin, snaha i unuče. Dan kasnije, izdata je dozvola Nediću da prisustvuje sahrani poginulih rođaka [4] Za ovu priliku mu je obezbeđen i automobil. Možemo li ovo smatrati činom dodvoravanja Nemaca?

Nedić je ostavljen u kućnom pritvoru i kao prva opcija je isplivao Milan Aćimović, koji se našao na čelu Komesarske uprave. Njegove predratne veze sa SD su bile već poznate, za razliku od Nedića koji je trenutno ostavljen po strani. Zanimljivo je da se među kandidatima za čoveka kojeg je trebalo postaviti na čelo okupirane Srbije leta 1941. pominjali i Dragiša Cvetković, Aleksandar Cincar-Marković i Milan Stojadinović. Dimitrije Ljotić je sam tvrdio da on nije osoba za tu poziciju, smatrajući da tu funkciju treba poveriti osobi koji će ubediti narod u to da su mu Nemci prijatelji i da mu žele dobro. [5]

 

 

Da li je Nedić i dalje bio u planu kada je već formirana Komesarska uprava?

U julu 1941. je u listu Novo vreme izašao članak o Milanu Nediću. Nemačkoj obaveštajnoj službi u Beogradu izveštaj o članku je podneo Miodrag Savković, predratni saradnik. On tvrdi da je tekst izazvao veliku senzaciju, te da se u njemu ističe da je Nedić pre rata bio za mir sa Nemačkom i da i dalje ima veliki autoritet u narodu. Ubrzo je iskazano veliko nezadovoljstvo funkcionisanjem komesarske uprave jer nije mogla da spreči oružani ustanak u okupiranoj Srbiji. Komandant Jugoistoka, feldmaršal List, boravio je u Beogradu 23. jula 1941. gde su mu na sastanku nemački komandanti izneli svoje viđenje o radu Milana Aćimovića. Par dana kasnije, nemački oficir Kraus i Aćimović su posetili Nedića. Početkom avgusta, Nedić je često vodio razogovore kako sa oficirima Trećeg rajha, tako i sa srpskim političarima. U Beograd je doputovao i diplomata Edmund Fezenmajer, ali nemamo podataka o tome da se sastajao sa Nedićem. Feldmaršal List dolazi ponovo u Beograd krajem avgusta, sa nemačkim oficirima podržava ideju formiranja jedne srpske civilne vlade, koja bi funkcionisala na teritoriji okupirane Srbije zajedno sa nemačkom vojnom upravom. Podršku Nediću pružili su i drugi Srbi iz javnog života, te je organizovan i sastanak u zgradi Ministarstva unutrašnjih poslova, gde je oko 80 prisutnih pretežno političara dalo podršku Nediću. Milan Aćimović se takođe zalagao za formiranje jedne nove vlasti, jer je njegova Komesarska uprava podnela ostavku.

Da li je Nedić prisiljen da preuzmu ovu ulogu?

U svom svedočenju nakon rata, Dragi Jovanović tvrdi da je general Harold Turner izneo jedan vid ultimatuma Milanu Aćimoviću. Ukoliko se ne formira neka vrsta vlade koju bi činili Srbi a koja bi imala da zameni Komesarsku upravu, doći će do nove podele teritorije okupirane Srbije između saveznika Trećeg rajha. [6] Takođe, naglasio je da ukoliko Srbi ne budu sposobni da zavedu red i mir, on će to učiniti uz pomoć mađarskih, hrvatskih i bugarskih trupa. Ovu izjavu je potvrdio u saslušanju nakon rata i sam Turner, a navodi je i Nedić u svojoj izjavi. [7] Pred Nemce je Nedić postavio određene uslove, koje je saopštio u memorandumu od 27. avgusta 1941. Tražio je formiranje vojnih odreda jačine 40,000 ljudi pod oružjem, pomoć zarobljenim jugoslovenskim vojnicima, u slučaju akcija protiv okupatora kažnjavanje samo direktnih krivaca, mogućnost da srpska vlada štampa sopstveni novac i ubira porez, prestanak progona Srba na teritoriji NDH, Mađarske, Bugarske. Zahteve je predao generalu Turneru, koji ih je prosledio Dankelmanu. Nemamo pismenih dokaza o pristanku ili odbijanju ovih zahteva od strane nemačke komande, mada je Nedić tvrdio da su prihvaćeni. Ispostavilo se da je vrlo retko šta od toga u stvarnosti ispunjeno.

Vlada Milana Nedića, nazvana „Vlada narodnog spasa“, formirana je 29. avgusta 1941. Njena uloga je bila rukovođenje teritorijom okupirane Srbije, na čijem čelu se nalazio nemački general i nemačka vojna uprava.

 

Vanja Uzelac, Dragan Stojić

 

 

 

[1] Nemačka obaveštajna služba u staroj Jugoslaviji, 194

[2] Branko Petranović, Srbija u Drugom svetskom ratu, Beograd, 1992, 53

[3] Nemačka obaveštajna služba u Jugoslaviji VIII, Zbirka dokumenata, 529-530

[4] Arhiv Srbije, 27527-48/1

[5] Milan Borković, Kvislinška uprava u Srbiji, knjiga 1, 27-28. Na osnovu svedočenja Tanasija Dinića od 21. februara 1946.

[6] AVII, br. 7 k 1 str 30.

[7] Milan Bokrović, Kvislinška uprava u Srbiji,  knjiga 2, 100

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *